Welke soorten watermolens zijn er
Watermolens – ze bestaan al honderden jaren en waren vroeger onmisbaar. Stromend of vallend water liet een wiel draaien, en dat gebruikten ze dan om graan te malen, olie te persen, of water weg te pompen. De indeling van al die molens? Die hangt vooral af van hoe het water het rad raakt en waar het rad precies zit ten opzichte van het water.
Hier geven we je een overzicht van de belangrijkste typen watermolens. We pakken de meest gestelde vragen, gooien er een handige tabel tegenaan, en sluiten af met een samenvatting die alles even op een rijtje zet.
Wat zijn de belangrijkste typen watermolens?
De standaardindeling draait om watertoevoer en waar het rad staat. Drie hoofdcategorieën, basically:
- Onderslagmolen (of onderslagrad): Water stroomt onder het rad door en raakt de schoepen aan de onderkant. Werkt het beste als je veel water hebt, maar het hoogteverschil klein is.
- Bovenslagmolen (of bovenslagrad): Via een goot of buis wordt water boven op het rad gedumpt. Het gewicht van dat water in de emmers of schoepen? Dat zorgt voor de aandrijving. Super efficiënt bij weinig water, maar een flink hoogteverschil.
- Middenslagmolen (of middenslagrad): Een soort tussenvorm. Water komt halverwege het rad binnen. Het combineert een beetje van beide principes.
En dan heb je nog een vierde, minder bekend type: de getijdenmolen. Die gebruikt niet een rivier, maar het opkomende en afgaande getij. Vrij bijzonder.
Wat is het verschil tussen een bovenslag- en een onderslagmolen?
Dit horen we echt heel vaak. Het verschil? Dat zit in de aandrijving en wat voor water je nodig hebt.
Onderslagmolen
Bij een onderslagmolen stroomt water onder het rad door. De schoepen worden in beweging gezet door hoe snel het water stroomt. Ideaal voor brede rivieren die langzaam stromen, met weinig hoogteverschil. Het rendement is lager dan bij een bovenslagmolen, maar de bouw is simpeler en goedkoper. De Oostmolen in de Alblasserwaard is een mooi voorbeeld.
Bovenslagmolen
Bij een bovenslagmolen wordt water via een stuw of sloot naar een punt boven het rad geleid. Het water valt in emmers of schoepen, en de zwaartekracht doet de rest – het rad draait rond. Dit type haalt een hoog rendement (tot wel 85%) en werkt het best in heuvelachtig of bergachtig gebied, waar je een groot verval hebt. De Papiermolen in de Eifel? Da's een klassieker.
Middenslagmolen
De middenslagmolen is een hybride, simpel gezegd. Het water raakt het rad ongeveer halverwege. Dit type werd vaak gebruikt in gebieden waar het verval niet genoeg was voor een bovenslagmolen, maar de stroomsnelheid te laag voor een onderslagmolen.
Welke soorten watermolens worden gebruikt voor het malen van graan?
Graan malen? Dat is echt een van de oudste dingen die ze met watermolens deden. Welk type je kiest, hangt af van de lokale waterhuishouding. Alle drie de hoofdtypen – onder-, midden- en bovenslag – kunnen een maalwerk aandrijven. Dan noem je het een korenmolen. In de praktijk zie je dat bovenslagmolens vaker in heuvelachtig gebied staan, terwijl onderslagmolens typisch zijn voor laaggelegen polders.
Een specifiek type dat vaak in combinatie met waterkracht wordt genoemd, is de schijfmolen. Dit is een variant van de onderslagmolen, maar het rad staat niet verticaal – het ligt horizontaal. Water stroomt tegen schoepen aan de onderkant van een horizontale as. Vooral populair in bergachtige streken, zoals de Pyreneeën en de Alpen, en vaak gebruikt voor kleine, lokale maalderijen.
Wat is een getijdenmolen en hoe werkt deze?
Een getijdenmolen is een speciaal type dat het verschil tussen eb en vloed gebruikt. Het principe is eigenlijk simpel: de molen staat aan de kust, met een vijver of bekken dat via een sluis met de zee verbonden is.
- Vloed: Bij vloed stroomt water de vijver in via een openstaande sluisdeur.
- Sluiten: Zodra het water op z'n hoogst is, gaat de sluisdeur dicht. Het water wordt vastgehouden.
- Eb: Bij eb daalt het waterpeil in de zee. Het water in de vijver staat dan hoger.
- Malende werking: De sluisdeur gaat open, maar nu stroomt het water met kracht terug de zee in. Die waterstroom drijft het waterrad aan.
Getijdenmolens zijn zeldzaam en vind je alleen aan kusten met een groot getijverschil. In Nederland zijn er nog een paar bewaard gebleven, zoals de Westzaanse Getijdenmolen (al werkt die niet meer). In Engeland en Frankrijk zijn er nog werkende exemplaren.
Vergelijking van de belangrijkste watermolentypes
Onderstaande tabel geeft een overzicht van de kenmerken van de vier belangrijkste types.
| Type | Watertoevoer | Verval (hoogteverschil) | Debiet (waterstroom) | Rendement | Toepassing |
|---|---|---|---|---|---|
| Onderslagmolen | Onder het rad | Laag (0,5 - 2 m) | Groot | Laag tot gemiddeld (30-%) | Graan malen, water pompen (polders) |
| Middenslagmolen | Halverwege het rad | Gemiddeld (2 - 5 m) | Gemiddeld | Gemiddeld (50-70%) | Graan malen, olie slaan |
| Bovenslagmolen | Boven op het rad | Groot (5 - 20+ m) | Klein tot gemiddeld | Hoog (70-85%) | Graan malen, papier maken, metaalbewerking |
| Getijdenmolen | Via getijdenbekken | Variabel (getijverschil) | Variabel (tijdelijk zeer groot) | Gemiddeld (50-70%) | Graan malen (historisch) |
Veelgestelde vragen over watermolens
Hieronder vind je antwoorden op enkele veelgestelde vragen.
Wat is het verschil tussen een watermolen en een windmolen?
Een watermolen draait op stromend water, een windmolen op de wind. Watermolens zijn vaak betrouwbaarder – water stroomt meestal constant, terwijl wind variabel is. Windmolens werden vooral in laaggelegen gebieden zonder stromend water gebouwd.
Kun je nog werkende watermolens bezoeken in Nederland?
Ja, er zijn nog diverse werkende watermolens in Nederland te bezoeken. Voorbeelden zijn de Bovenmolen in de Alblasserwaard, de Molen van Gennep en de Molen van de Vecht in de Kop van Overijssel. Veel molens draaien nog en worden gebruikt voor het malen van graan of het opwekken van elektriciteit.
Wat is het rendement van een watermolen?
Het rendement varieert per type. Bovenslagmolens scoren het hoogst (tot 85%), gevolgd door middenslagmolens (tot 70%) en onderslagmolens (tot 60%). Moderne waterkrachtcentrales met turbines halen meer dan 90%.
Welke soorten watermolens worden gebruikt voor het opwekken van elektriciteit?
Voor elektriciteit worden meestal moderne waterkrachtcentrales met turbines gebruikt, niet traditionele waterraderen. Maar er zijn kleinschalige projecten waarbij een historisch waterrad aan een generator wordt gekoppeld. De meest efficiënte waterraderen daarvoor? Bovenslag- en middenslagmolens.
Korte samenvatting
- Drie hoofdtypen: Onderslag-, middenslag- en bovenslagmolens, gebaseerd op de watertoevoer en het verval.
- Bovenslagmolens zijn het efficiëntst: Ze hebben een rendement tot 85% en werken bij een groot hoogteverschil.
- Getijdenmolens zijn een apart type: Ze gebruiken het getij in plaats van een rivier of beek.
- Toepassingen: Watermolens worden gebruikt voor het malen van graan, pompen van water, en tegenwoordig ook voor kleinschalige elektriciteitsopwekking.